Fragmentos del “Pséudolo” de Plauto (traducción original)
Traducción de fragmentos de “Pséudolo” citados en:
RIGHT, Jhon; The transformations of Pséudolus, Transactions of the American Philological Association (1974-), Vol. 105 (1975), pp. 403-416, Northwestern University.
(826-28)
BAL. Quid tu? divinis condimentis utere,
qui prorogare vitam possis hominibus,
qui ea culpes condimenta?
“BAL: ¿Vos qué? ¿Acaso usás condimentos mágicos que pueden alargar la vida de los hombres que te tirás en contra de esos otros condimentos?”
***
(828-36)
COC. Audacter dicito;
nam vel ducenos annos poterunt vivere
meas qui essitabunt escas quas condivero.
nam ego cocilendrum quando in patinas indidi
aut cepolendrum aut maccidem aut saucaptidem,
eaepse sese [patinae] fervefaciunt ilico.
haec ad Neptuni pecudes condimenta sunt:
terrestris pecudes cicimalindro condio aut,
hapalocopide aut cataractria.
“COC: Decilo tranquilo, porque pueden vivir doscientos años los que coman los alimentos que yo cocino. En cuanto echo en las sartenes el cocilendro, o el cepolendro, o la mácide, o el saucáptide, ahí mismo rompe el hervor. Esos condimentos los uso con las criaturas de Neptuno; con las terrestres uso cicimandro, o hapalópside, o cataráctria.”
***
(836-38)
BAL. At te Iuppiter
dique omnes perdant cum condimentis tuis
cumque tuis istis omnibus mendaciis.
“BAL: Pero que Jupiter te pierda a vos con todos tus condimentos y mentiras.”
***
(840-846)
COC. Vbi omnes patinae fervont, omnis aperio:
is odos dimissis pedibus in caelum volat.
eum odorem cenat Iuppiter cottidie.
BAL. Odos dimissis pedibus? COC. Peccavi insciens.
BAL. Quidum? COC. “Dimissis manibus” volui dicere.
BAL. Si nusquam is coctum, quidnam cenat Iuppiter?
COC. It incenatus cubitum. BAL. I in malam crucem.
“COC: Cuando las sartenes hierven y las destapo, los olores que salen por abajo de la pata llegan hasta el cielo y con esos olores cena Júptier todos los días. BAL: ¿Por abajo de la pata? COC: No, me confundí. BAL: ¿Qué cosa? COC: Por abajo de las manos quise decir. BAL: Y si no cocinás en ninguna parte ¿qué cena Jupiter? COC: Se va a dormir sin comer. BAL: ¡Mové de acá!”
***
(894-904)
BAL. profecto quid nunc primum caveam nescio,
ita in aedibus sunt fures, praedo in proxumo est.
nam mi hic vicinus apud forum paulo prius,
pater Calidori, opere edixit maxumo,
ut mihi caverem a Pseudolo servo suo,
ne fidem ei haberem. nam eum circum ire in hunc diem,
ut me, si posset, muliere intervorteret;
eum promisisse firmiter dixit sibi,
sese abducturum a me dolis Phoenicium.
nunc ibo intro atque edicam familiaribus,
profecto ne quis quicquam credat Pseudolo.
“BAL: Ahora que no sé por dónde empezar a vigilar hay ladrones por toda la casa, acá al lado hay un saqueador. El padre de Calidoro, mi vecino, me advirtió en el foro un rato antes de volver que tuviera cuidado con su esclavo Pséudolo y que no me fiara de él, porque anda revoloteándome para, si puede, sacarme la mujer. Me dijo que le había prometido, con convicción, que se iba a llevar a Fenicia mediante engaños. Ahora me voy adentro y les digo a todos que no le crean nada a Pséudolo.”
***
(190-193)
BAL. fac sis sit delatum huc mihi frumentum, hunc annum quod satis,
Mihi et familiae omni sit meae, atque adeo ut frumento afluam,
Ut civitas nomen mihi commutet meque ut praedicet
Lenone ex Ballione regem Iasonem.
“BAL: Hacé que me traigan el trigo para acá, lo suficiente como para que alcance un año entero, para mí y toda mi familia, tanto como para poder nadar en trigo, y en la ciudad cambie mi nombre y en vez de rufián Ballio me digan rey Jasón.”
***
(202-206)
PS. Huncine hic hominem pati
colere iuventutem Atticam?
ubi sunt, ubi latent quibus aetas integra est, qui amant a lenone?
quin conveniunt? quin una omnes peste hac populum hunc liberant?
sed uah!
nimium stultus, nimium fui
indoctus: illine audeant
id facere quibus ut serviant
suos amor cogit? simul prohibet faciant adversum eos quod nolint
“PS: Es inexplicable que la juventud ateniense haya tolerado acá a un tipo así. ¿Dónde están? ¿Dónde se esconden los jóvenes amantes del rufián? ¿Por qué no liberan al pueblo de esta peste? Ah! Pero qué tonto, que ignorante que fui! ¿Van a hacer eso cuando su amor los obliga a ponerse al servicio de los rufianes, al tiempo que les prohíbe hacer nada en contra de lo que ellos quieren?”
***
(265-68)
BAL. nam si sacruficem summo Iovi
atque in manibus exta teneam, ut poriciam, interea loci
si lucri quid detur, potius rem divinam deseram.
non potest pietati opsisti huic, utut res sunt ceterae.
“BAL: Si estuviera haciendo un sacrificio al supremo Júpiter y tuviera en mis manos las entrañas para ponerlas en el altar, y entretanto se me diera algún negocio, abandonaría la ceremonia. No puede la devoción religiosa oponerse, a pesar de todo, a una obligación como esa.”
***
(359-68)
CAL. Ingere mala multa. PS. Iam ego te differam dictis meis. impudice. BAL. Itast.
CAL. Sceleste. BAL. Dicis vera. PS. Verbero. BAL. Quippini?CAL. Bustirape.BAL. Certo.
PS. Furcifer. BAL. Factum optume.CAL. Sociofraude. BAL. Sunt mea istaec. PS. Parricida. BAL. Perge tu.CAL. Sacrilege. BAL. Fateor. PS. Periure. BAL. Vetera vaticinamini.CAL. Legirupa. BAL. Valide. PS. Permities adulescentum. BAL. Acerrume CAL. Fur.
BAL. Babae. PS. Fugitive. BAL. Bombax. CAL. Fraus populi. BAL. Planissume.
PS. Fraudulente. CAL. Impure. PS. Leno. CAL. Caenum. BAL. Cantores probos.
CAL. Verberavisti patrem atque matrem. BAL. Atque occidi quoque, potius quam cibum praehiberem: num peccavi quippiam?
“CAL: Proferile mucho, violentamente. PS: Ahora yo te voy a aplastar con mis palabras, ¡indecente! BAL: Bueno. CAL: Criminal. BAL: Estás diciendo la verdad. PS: Lacayo. BAL: Como corresponde. CAL: Profanador de tumbas. BAL: Cierto. PS: Fayuto. BAL: En efecto. CAL: Traidor. BAL: Esa es mi gracia. PS: Parricida. BAL: Dale, vos. CAL: Sacrílego. BAL: Lo confieso. PS: Mentiroso. BAL: No me digas. CAL: Turbio. BAL: Obvio. PS: Atrofia de la juventud. BAL: De la más aguda. CAL: Ladrón. BAL: ¡Esa! PS: Fugitivo. BAL: ¡Ahí va! CAL: Estafador del pueblo. BAL: Sin dudas. PS: Fraudulento. CAL: Mugre. PS: Fiolo. CAL: Inmundicia. BAL: ¡Qué buenos cantantes! CAL: Les diste a tu viejo y a tu vieja. BAL: Y… los maté antes que tener que alimentarlos ¿qué tiene de malo?”
***
1.IV
postquam illic hinc abiit, tu astas solus, Pseudole.
quid nunc acturu’s, postquam erili filio
largitu’s dictis dapsilis? ubi sunt ea?
quoi neque paratast gutta certi consili,
neque adeo argenti—neque nunc quid faciam scio.
neque exordiri primum unde occipias habes,
neque ad detexundam telam certos terminos.
sed quasi poeta, tabulas cum cepit sibi,
quaerit quod nusquamst gentium, reperit tamen,
facit illud veri simile, quod mendacium est,
nunc ego poeta fiam: viginti minas,
quae nusquam nunc sunt gentium, inveniam tamen.
atque ego me iam pridem huic daturum dixeram
et volui inicere tragulam in nostrum senem;
verum is nescio quo pacto praesensit prius.
sed comprimundast vox mihi atque oratio:
erum eccum video huc Simonem una simul
cum suo vicino Calliphone incedere.
ex hoc sepulcro vetere viginti minas
effodiam ego hodie, quas dem erili filio.
nunc huc concedam, unde horum sermonem legam.
1.IV “Después de que él se fue por su camino, te quedaste solo, Pséudolo ¿Qué vas a hacer ahora, después de que te mandaste la parte prometiendo de más al hijo del dueño de casa? ¿Dónde están esas promesas? No tenés nada preparado, ningún plan, ni una gota, ni tampoco un peso encima. Ahora ya sé lo que voy a hacer: no sabés qué empezar a urdir primero, ni por dónde empezar a hacerte cargo, ni los límites precisos para tejer tu telaraña. Pero como si fuera un poeta, que cuando toma sus tablitas busca lo que no hay en ninguna parte y sin embargo lo encuentra y hace que parezca cierto lo que en realidad es mentira, así voy a hacer yo: veinte minas, que no están en ninguna parte las voy a encontrar. Hace no mucho le dije se las daría a aquel y afiné mi puntería contra nuestro viejo, y no pude porque se dio cuenta antes. Pero tengo que bajar la voz y la charla: veo que viene hacia acá mi amo Simón caminando con su vecino Califón. De este viejo sepulcro voy a sacar las veinte minas para dárselas a su hijo. Ahora voy a ponerme acá, desde donde voy a escuchar lo que digan.”
***
(479-88)
PS. Si quid vis, roga.
quod scibo, Delphis tibi responsum dicito.
SIM. Advorte ergo animum et fac sis promissi memor.
quid ais? ecquam scis filium tibicinam
meum amare? PS. Nai gar. SIM. Liberare quam velit?
PS.. Kai touto nai gar SIM. Ecquas viginti minas
per sycophantiam atque per doctos dolos
paritas ut auferas a me? PS. Abs te ego auferam?
SIM. Ita, quas meo gnato des, qui amicam liberet?
fatere, dic. .Kai touto nai PS. Kai touto nai.
“PS: Si querés saber algo preguntame. Lo que te diga es como si te respondiera el oráculo de Delfos. SIM: Predisponé tu ánimo entonces y acordate las promesas que hacés ¿Qué me decís? ¿Sabés si mi hijo está enamorado de una flautista? PS: Cierto. SIM: ¿Y la quiere liberar? PS: Es verdad. SIM: ¿Y que vos me querés quitar veinte minas con engaños y tu hábil astucia? PS: ¿Yo quitarte a vos? SIM: Sí, ¿y se las querés dar a mi hijo para que libere a su amiga? Confesá, decí de nuevo ´Es cierto´. PS: Es cierto.”
***
(562-73ª)
PS. suspicio est mihi nunc vos suspicarier,
me idcirco haec tanta facinora promittere,
quo vos oblectem, hanc fabulam dum transigam,
neque sim facturus quod facturum dixeram.
non demutabo. atque etiam certum, quod sciam,
quod id sim facturus pacto nil etiam scio,
nisi quia futurumst. nam qui in scaenam provenit,
novo modo novom aliquid inventum adferre addecet;
si id facere nequeat, det locum illi qui queat
concedere aliquantisper hinc mi intro lubet,
dum concenturio in corde sycophantias.
<sed mox> exibo, non ero vobis morae;
tibicen vos interibi hic delectaverit.
“PS: Sospecho que ustedes sospechan que prometo grandes hazañas solamente para que se diviertan durante esta comedia hasta el final, y que no voy a hacer todo eso que dije iba a hacer. (Pero) no voy a ir para atrás. Lo cierto es, que yo sepa, que no sé cómo voy a llevar a cabo aquellas acciones, excepto que las voy a llevar a cabo. Pues el que se presenta en escena de forma novedosa conviene que diga alguna cosa novedosa también. Y si no lo puede hacer, mejor deje su lugar a otro que sí pueda. Ahora voy a retirarme de acá por un tiempo, y adentro voy a ordenar los engaños en mi cabeza. Voy a salir, no los quiero hacer esperar, entretanto los deleitará este flautista.”
***
(1081-83)
BAL. Nugas theatri, verba quae in comoediis
solent lenoni dici, quae pueri sciunt:
malum et scelestum et peiurum aibat esse me.
“BAL: Boludeces del teatro, palabras que suelen decirse a los rufianes, que hasta los nenes conocen. Decía que soy un malvado, un impío, y un perjuro.”
***
(1238-45)
SIM. Bene ego illum tetigi, bene autem servos inimicum suom.
nunc mihi certum est alio pacto Pseudolo insidias dare,
quam in aliis comoediis fit, ubi cum stimulis aut flagris
insidiantur: at ego iam intus promam viginti minas,
quas promisi si effecisset; obviam ei ultro deferam.
nimis illic mortalis doctus, nimis vorsutus, nimis malus;
superavit dolum Troianum atque Vlixem Pseudolus.
nunc ibo intro, argentum promam, Pseudolo insidias dabo.
“SIM: Lo herí bien, y bien también el esclavo a su enemigo. Ahora estoy decidido a emboscar a Pséudolo, pero no acechando con puntas filosas y látigos como en otras comedias: ahora voy adentro a buscar las veinte minas que le prometí si llevaba a cabo (lo que había dicho); cumpliré llevándoselas por mi propia iniciativa. Qué tipo jodido, qué zorro, qué ladino. Superó el engaño de Troya y al propio Ulises este Pséudolo. Ahora voy adentro, agarro la plata, y voy a su emboscada.”
***
(1272ª-78ª)
PS. sed post
quam exurrexi, orant med ut saltem.
ad hunc me modum intuli illis satis facete,
nimis ex discipulina, quippe ego qui
probe Ionica perdidici. sed palliolatim amictus
sic haec incessi ludibundus.
plaudunt, ‘parum’ clamitant mi, ut revortar.
occepi denuo, hoc modo: nolui
idem; amicae dabam me meae,
ut me amaret: ubi circumvortor, cado:
id fuit naenia ludo.
“PS: Pero después de levantarme me pidieron que baile, algo como esto, y yo se los llevé y los satisfice graciosamente con excesivo arte, puesto que aprendí muy bien la danza jónica. Pero entonces arranco con una capucha puesta haciéndome el payaso y me aplauden y gritan ´una más´ para que vuelva. Empiezo una vez más así, de esta manera, no quiero (no quiero repetir lo mismo), me acerco a una amiga para que se me entregue, adonde giro sobre mi espalda y caigo al piso: eso fue el golpe de gracia.”
***
(1332-1335)
PS. Hercle me isti hau solent
vocare, neque ergo ego istos;
verum si voltis adplaudere atque adprobare hunc gregem
et fabulam in crastinum vos vocabo.
“¡Puta madre! Ellos suelen llamarme, por lo tanto yo no a ellos: si en verdad quieren aplaudirnos y aprobar esta comedia, los convoco para mañana.”
***
